,,Ik ben het eens met het kabinetsdoel: we moeten zorgen dat de stikstofneerslag halveert”, zegt professor Johan Sanders. ,,Maar halvering van de veestapel is een slecht middel. Dat verbetert de efficiëntie in het voedselsysteem niet: we moeten juist de stikstofverliezen naar het milieu per kilo product verlagen. Bij opkoop geef je 24 miljard euro uit, om het probleem slechts een paar honderd kilometer te verplaatsen.”

Sanders is moleculair bioloog, werkte als onderzoeksdirecteur bij aardappelzetmeelbedrijf Avebe en was veertien jaar hoogleraar Biobased Economy aan de WUR. Bovendien is hij lid van D66. ,,Dankzij Tjeerd de Groot staat het onderwerp onuitwisbaar op de agenda. Maar nu moeten we over onze schaduw heen stappen en samenwerken om het stikstofdoel sneller te bereiken.”

Sanders denkt in planeetgrenzen. ,,De uitdaging is dat we leren om met minder input dezelfde hoeveelheid eiwitten te produceren. Met 8 miljard mensen is er per persoon gemiddeld 12 kilogram stikstof beschikbaar om het eiwit te maken dat je jaarlijks nodig hebt, zonder milieuschade te veroorzaken. In Europa gebruiken we nu gemiddeld 36 kilo, in Nederland 24. Wat we erin stoppen aan kunstmest of veevoer uit verre landen, moet dus halveren.”

De Wageningse onderzoeker Gerard Migchels doet samen met boeren praktijkonderzoek naar stikstof besparende innovaties. ,,Ik zeg altijd: begin met voer, dat is het allerbelangrijkste. Gemiddeld zat er in 2018 170 gram ruw eiwit in een kilo droge stof. Elke gram die je daarvan afhaalt, zorgt voor 1 procent minder emissie van ammoniak. Als het lukt om 20 gram omlaag te gaan, boek je daar al 20 procent winst. Daarvoor zijn geen dure investeringen nodig.”

Het ministerie van LNV lijkt bereid kansrijke innovaties te stimuleren. Het presenteert, als onderdeel van de aanpak van piekbelasters, binnen enkele weken een regeling. Een LNV-woordvoerder: ,,Innovatie maakt deel uit van het trappetje van Johan Remkes: ‘verplaatsen, innoveren of beëindigen.”

Waarom zou je kunstmest strooien, als er plantjes zijn die stikstof gratis uit de lucht happen? Vlinderbloemigen, zoals klaver, zijn daartoe in staat. ,,Het kost geen kapitaal, noch energie”, zegt Sanders. De planten leggen stikstof vast met hun wortels en dragen die vervolgens over aan het gras in het weiland. Zo kun je als veehouder uit met 80 kilogram minder stikstof per hectare. En omdat de Brusselse regels voor toediening van mest op het land ook steeds strenger worden, is dit extra aantrekkelijk.

De uitdaging is om klaver niet alleen in het voorjaar goed te laten groeien, maar ook in het najaar. ,,Akkerbouwers en melkveehouders zouden beter kennis moeten uitwisselen over plantenteelt.” Het voordeel van klaver is duidelijk: je dient minder stikstof (kunstmest) toe, en de koe geeft evenveel melk.

Jazeker. Door koeienmest aan te zuren met organische zuren of bacteriën met koolhydraten (suikers) te voeden, zakt de zuurtegraad in de mest. Ammoniak verdampt dan niet langer, maar vormt een zout. Ook methaan (een broeikasgas) wordt niet meer gemaakt. Op kleine schaal vinden al proeven plaats in Twente en De Peel. ,,Als je de mest vervolgens in een biovergister verwerkt, krijg je meer methaan dan anders, dat weer aardgas kan vervangen. En het ammoniumsulfaat is in de rest van Europa af te zetten als kunstmestvervanger.” Volgens Sanders kan het uit zonder subsidies. ,,Met deze techniek kun je in principe ook de meeste agrarische piekbelasters ontzorgen.”

Emissiearme stalvloeren moeten ervoor zorgen dat de poep en plas van een koe van elkaar worden gescheiden. Want als die twee mengen, komt er ammoniak vrij. Veel boeren investeerden het afgelopen decennium in zo’n vloer. De provincie Noord-Brabant eist zelfs dat alle boeren dat voor 1 juli 2024 doen.

Fabrikanten beloven dat hun vloeren zorgen voor een tientallen procenten lagere stikstofuitstoot uit de stal. Het probleem: bij praktijkmetingen blijkt dat effect een stuk minder. De Raad van State oordeelde daarom vorig jaar dat bedrijfsuitbreiding op basis van een emissiearme stalvloer niet mag. Een mogelijk verstrekkende uitspraak, die eigenlijk alle innovatieve vloeren in het verdachtenbankje plaatst.

Critici spreken badinerend van ‘tovervloeren’. Onterecht, zegt Migchels. ,,In de praktijk zien we: als je serieuze aandacht besteedt aan je vloer, gaan emissies omlaag. Maar dan moet je wel goed schoonmaken, rubbers vervangen, enzovoort.”

Een andere manier om te voorkomen dat urine en mest bij elkaar komen, is de zwartbonte dames te begeleiden naar het koeientoilet (zie de video). Het Doetinchemse bedrijf Hanskamp won er een gouden medaille mee. Daarbij loopt de koe letterlijk naar een soort wc, een voerstation dat tegelijkertijd een ‘plasreflex’ opwekt.

De urine wordt vervolgens opgevangen, zodat die niet in aanraking komt met mest. Volgens Hanskamp is de ammoniakuitstoot uit de stal zo met de helft te verlagen. Sanders vindt het concept interessant, maar ziet graag dat er vervolgens ook wordt bedacht hoe je de waardevolle ingrediënten uit de pies kunt zuiveren. Dan maakt het economisch nog interessanter.

Veel aandacht ging al naar de vinding van fabrikant Lely uit Maassluis: de Sphere. Dit systeem scheidt niet alleen mest en urine, maar zuigt ook ammoniak uit de lucht en zet de uitwerpselen om in nuttige meststoffen. De vinding zou een stikstofbesparing in de stal van 77 procent kunnen halen. Geef iedere melkveehouder een Sphere en het stikstofprobleem is opgelost, of niet?

Migchels is genuanceerd. Hij denkt dat de Sphere zeker kan werken, maar wijst wel op de dure investering (voor een boer met 120 koeien zo’n 160.000 euro). ,,Het is veel geld, en de overheid is nog niet klaar met zijn stikstofplannen. Ik zou pas een Sphere kopen als ik zeker weet wat de bedoeling is. Wat boeren ook goed moeten bedenken: stikstof is niet de enige opgave. Er komen ook ingrijpende water-, biodiversiteits- en klimaatmaatregelen aan, en die vragen weer andere oplossingen dan de Sphere. Dus: wees voorzichtig.”

Alle melkveehouders een Sphere, het is sowieso geen optie, stelt Lely. Dit jaar rollen er zo’n vierhonderd van de band. Die productie kan eventueel opgevoerd worden tot duizend stuks, meldt een woordvoerder.

Nog een simpele truc: als je mest verdund met water uitrijdt over het land, dringt die sneller in de bodem. Zo verdampt er minder ammoniak. Volgens de Wageningen Universiteit kan dit op weilanden en akkers wel tot 40 procent aan uitstoot schelen. Migchels heeft wel een nuancering: op klei en veen werkt dit goed, op zand minder. ,,En het extra water kost natuurlijk ook geld.”

Wat ook uitstoot kan besparen, is goed timen wanneer je mest uitrijdt. Het beste moment? ,,Als het niet zo warm is en de windsnelheid laag. Dan is het wel praktisch als je het als boer zelf kunt doen, en niet uitbesteedt aan een loonwerker. Want die kan op dat soort momenten natuurlijk niet alle boeren tegelijk helpen.”

Ook in de stal kan water helpen, zegt Migchels, door te spoelen en sproeien met water. ,,Als je dat het hele jaar doet heb je 40 procent minder stalemissies met relatief weinig investeringen. Maar dan moet je wel mest en water kunnen opslaan. In de zomer kun je het meteen op percelen rond je stal opslaan.”

Van alle eiwitten uit gras die een koe eet, komt 25 procent in de melk terecht. Door vers gras in een bioraffinage-fabriek te verwerken, is een veel groter deel van het eiwit te ontsluiten. Sanders is mede-oprichter van Grassa dat in een Limburgse proeffabriek drie ton vers gras per uur verwerkt. De eiwitten kunnen als voer naar koeien, varkens en kippen. En naar de mens. Geen vega-schnitzel op basis van bonen, maar echte grasburgers. ,,Extra voordeel: er is minder soja-import nodig.”